چهارشنبه, ۲۷ تیر ۱۴۰۳ / قبل از ظهر / | 2024-07-17
کد خبر: 85824 |
تاریخ انتشار : ۲۵ آبان ۱۴۰۲ - ۲۱:۱۶ |
ارسال به دوستان
پ

بیشترین زلزله در ایران در این سه نقطه اتفاق می افتد

زلزله‌های ۵ سال گذشته ایران در دو پهنه جغرافیایی متمرکز بوده است که این واقعیت، آدرس گسل‌های فعال را معرفی می‌کند.

اقتصادسنج| زلزله‌های ۵ سال گذشته ایران در دو پهنه جغرافیایی متمرکز بوده است که این واقعیت، آدرس گسل‌های فعال را معرفی می‌کند. نتایج یک مطالعه درباره تعداد و شدت زمین‌لرزه‌ها در سال‌های اخیر مشخص می‌کند، «زلزله‌های مستقل» کمتر از ۵درصد کل زلزله‌های بالای ۲.۵ریشتر را تشکیل می‌دهد که این پیام معناداری دارد.

آنالیز تجمع زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های ۵ سال اخیر در ایران، آدرس فعال‌‌‌ترین گسل‌‌‌ها را نشان می‌دهد. نتایج یک مطالعه علمی از وضعیت لرزه‌‌‌خیزی کشور در ۵ سال اخیر (از ۱۵ آبان ۱۳۹۷ تا ۱۵ آبان ۱۴۰۲) حاکی است، تمرکز زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها و تجمع فعالیت‌‌‌های لرزه‌‌‌ای، در دو ایالت لرزه زمین‌ساختی زاگرس و در ادامه از شمال تنگه هرمز به سمت محدوده استان کرمان از یک طرف و نوار لرزه‌خیز البرز در سوی شمالی از طرف دیگر، بیشتر از سایر مناطق بوده است و همین مناطق یاد‌شده زون‌های فعال لرزه‌خیز ایران را تشکیل داده‌‌‌اند. در واقع دو ایالت لرزه زمین‌‌‌ساختی زاگرس و همچنین نوار لرزه‌‌‌خیز البرز، مناطقی بوده‌‌‌اند که در ۵ سال اخیر عمده زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها به واسطه گسل‌‌‌های فعال در این مناطق، در آنها رخ داده است.

زلزله در ایران

مطالعه دکتر علی‌‌‌ بیت‌‌‌اللهی، زلزله‌‌‌شناس ایرانی با بررسی روند زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های رخ داده در ۵ سال اخیر، ضمن معرفی مناطق کانونی و محل تجمع عمده زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های رخ‌داده در این بازه زمانی، به یک سوال کلیدی درخصوص ایجاد حس عمومی مبنی بر افزایش تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها در شهریور و مهرماه، پاسخ داده است.

به دنبال افزایش محسوس تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها در شهریور ماه امسال، یک حس عمومی منجر به ایجاد این سوال شد که آیا این افزایش زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها در ماه پایانی تابستان امسال (شهریور)، به معنای ورود به دوره جدیدی از تنش‌‌‌های لرزه‌‌‌ای است؟

شهریور ماه امسال، رخدادهای زمین‌‌‌‌‌‌‌‌‌لرزه‌‌‌های کشور نسبت به میانگین ماهانه زلزله‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها در ۵ ماه اول امسال، ۲۸‌‌‌درصد افزایش یافت؛ همچنین نسبت به متوسط ماهانه تعداد زمین‌‌‌‌‌‌‌‌‌لرزه‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها در سال گذشته نیز ۱۵‌‌‌درصد بیشتر شد. پارسال به طور متوسط در هر ماه، ۵۷۲ رخداد زمین‌‌‌لرزه در کشور به ثبت رسید. اما در شهریور این رخدادها به ۶۵۹ مورد رسید.

در گزارشی که با عنوان «ردیابی رشد زلزله‌‌‌ها» در این باره منتشر شد، برای پاسخ به این سوال و حس عمومی، با تکیه بر نظرات زلزله‌‌‌شناسان ایرانی، اعلام کرد: اساسا دو نتیجه‌‌‌گیری از افزایش تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها در شهریور امسال، «غیرعلمی» است. هر چند افزایش تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها در دوره‌‌‌های خاص می‌تواند پیام‌‌‌های مختلفی داشته باشد اما به طور علمی نمی‌توان ادعا کرد که حتما این افزایش‌‌‌ها به معنای ورود زمین به دوره‌‌‌های جدید تنش‌‌‌های لرزه‌‌‌ای است؛ از سوی دیگر، قضاوت درباره اینکه این زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها به دلیل وقوع زلزله‌‌‌های با بزرگای بیش از ۶ ریشتر در کشورهای همسایه رخ داده است نیز غیرعلمی است و نمی‌توان با قطعیت درباره این موضوع اعلام نظر کرد.

با این حال، در مهرماه نیز، تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها نه‌تنها نسبت به متوسط ماهانه ۵ ماهه اول امسال، که در مقایسه با شهریور ماه که بالاترین رکورد ماهانه زلزله‌‌‌ها در ۶ ماه اول را داشت، به میزان محسوس افزایش یافت. مهرماه امسال، ۱۰۷۹ رخداد زمین‌‌‌لرزه در کشور به ثبت رسید که نسبت به شهریور ماه بیش از ۶۳‌درصد رشد را نشان می‌دهد. «دنیای‌اقتصاد» در ادامه گزارش قبل، علت افزایش تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها و پیام‌‌‌های این وضعیت در مهرماه را از دکتر علی بیت‌‌‌اللهی، زلزله‌‌‌شناس ایرانی و رئیس بخش زلزله‌‌‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی جویا شد. این زلزله‌‌‌شناس ایرانی برای پاسخ در یک مطالعه علمی، به ارزیابی روند ۵ سال اخیر زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های رخ‌داده در ایران پرداخته است.

نتایج مطالعات علی بیت‌‌‌اللهی که در پاسخ به این سوال در اختیار قرار گرفته است نشان می‌دهد تعداد ۱۳۳۴۶ رخداد لرزه‌‌‌ای با بزرگی ۲.۵ و بیش از آن در بازه زمانی ۵ سال اخیر ثبت شده است. البته حدود ۹۵درصد از این زلزله‌‌‌ها بزرگای کمتر از ۴ داشته‌‌‌اند که اگرچه اثر تخریبی موثری نداشته اما به نوبه خود معرف فعال بودن گسل‌های مسبب هستند. این مطالعه همچنین سه پیام مهم را در خود جای داده است؛ پیام اول مربوط به موقعیت کانونی زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های ۵ سال اخیر است. دو پهنه زلزله‌‌‌خیز البرز و زاگرس که در شکل یک نشان داده شده است، محل و کانون تجمع زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های ۵ سال اخیر بوده است. پیام دوم مربوط به سهم زلزله‌‌‌های مستقل (زمین‌‌‌لرزه‌‌‌های بدون پس‌‌‌لرزه) از کل زلزله‌‌‌های ۵ سال اخیر است؛ این زلزله‌‌‌ها تنها ۴.۷‌درصد از کل زلزله‌‌‌های ۵ سال اخیر را به خود اختصاص داده‌‌‌اند. سومین پیام نیز، عدم‌امکان پیش‌بینی دقیق رخداد زمین‌لرزه به معنی تعیین بزرگی زلزله، تعیین محل و زمان وقوع آنها با دانش فعلی بشر است. در زیر متن کامل این مطالعه، درج شده است.

روند لرزه خیزی ۵ ساله اخیر ایران

رخداد زلزله‌ها، هرچند در بازه زمانی طولانی، دارای نظم خاص خود است، اما در هر حال رویدادی تصادفی است. با انباشتگی تنش تکتونیکی و رسیدن مقاومت فشارشی، برشی یا کششی لایه‌ها به مقادیر حدی، گسیختگی‌های ناگهانی در ابعاد و اندازه‌های مختلف اتفاق می‌افتد، گاه گسیختگی لایه‌های زمین نمود بیرونی و قابل مشاهده پیدا می‌کنند و گاه گسیختگی‌ها به سطح زمین نرسیده و لایه‌های زیر‌سطحی متحمل آن می‌شوند، در هر دو حالت نیروی رها شده ناشی از شکستگی‌ها و گسیختگی‌های لایه‌های زمین، بسته به ابعاد آن، منجر به ارتعاشات سطح زمین و انتقال امواج لرزه‌ای به نقاط دوردست می‌شود و مفهوم و پدیده‌های به‌نام زلزله را موجب می‌شود.

تجمع تنش و رهایی آن در طول زمان، در حالت کلی دارای نظم طبیعی است، اما با توجه به عدم‌شناخت ما از میزان تنش‌های ذخیره شده، میزان کرنش لایه‌های زمین و سایر شرایط تکتونیکی و الاستیکی حاکم، شناخت دقیق نظام لرزه‌خیزی امکان‌پذیر نبوده و بنابراین پیش‌بینی دقیق رخداد زمین‌لرزه به معنی تعیین بزرگی زلزله، تعیین محل و زمان وقوع تاکنون غیر‌ممکن بوده است. اعلام بازه گسترده برای بزرگی زلزله آتی، اعلام بازه زمانی وسیع یا نامعین برای زمان وقوع زلزله و اعلام ناحیه‌ای گسترده مانند مساحت چند استان یا کشور، از ترفندهای پیشگویان متقلب یا کم‌دانش برای پیش‌بینی زلزله‌هاست که فاقد بنیاد علمی است.

نوشتار حاضر برای پاسخ به این سوال که‌: آیا میزان لرزه‌خیزی کشور ایران دچار تغییر شده و آیا تعداد زلزله‌های رخ‌داده رو به فزونی است؟ تدوین شده است که بی‌ارتباط با مقدمه‌ای که ابتدای این نوشتار آمد نیست.  جهت ارزیابی روند تغییرات رخداد زلزله‌ها و به‌عبارت دیگر برای ارزیابی رژیم لرزه‌خیزی ایران‌زمین، بازه زمانی ۵ ساله از ۱۵ آبان ۱۳۹۷ تا ۱۵ آبان ۱۴۰۲ (دراین نوشتار در ادامه منظور از بازه زمانی ۵ ساله همین محدوده زمانی است) انتخاب شد و تنها زمین‌لرزه‌هایی انتخاب شدند که در محدوده سرزمینی ایران رخ داده باشند و زلزله‌های اطراف و خارج از مرز ایران فیلتر شدند. اطلاعات مورد استفاده در این نوشتار از سامانه مرکز لرزه‌نگاری کشوری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است. لازم به‌ذکر است که داده‌های با بزرگی ۲.۵ و بالاتر از آن در این نوشتار مورد استفاده قرار گرفته است.

در شکل ۱ پراکنش رومرکزهای زلزله‌های ۵ سال اخیر سرزمین ایران نشان داده شده است. در این شکل تمرکز زلزله‌ها و تغییرات تجمع آن به‌وضوح قابل مشاهده است. ایالت لرزه زمین‌ساختی زاگرس و در ادامه از شمال تنگه هرمز به سمت محدوده استان کرمان از یک طرف و نوار لرزه‌خیز البرز در سوی شمالی از طرف دیگر، زون‌های فعال لرزه‌خیز ایران را تشکیل داده‌اند. تعداد ۱۳۳۴۶ رخداد لرزه‌ای با بزرگی ۲.۵ و بزرگ‌تر از آن در بازه زمانی ۵ سال اخیر ثبت شده است. در شکل ۲ نشان داده شده است که حدود ۹۵درصد از زلزله‌های رخ‌داده نشان داده شده در شکل۱، زلزله‌های با بزرگی کوچک‌تر از ۴ است که اثر تخریبی موثری نداشته اما به‌نوبه خود معرف فعال بودن گسل‌های مسبب هستند که شایان توجه است. بررسی تعداد زلزله‌های ۵ سال اخیر ایران به نسبت بزرگی آنها نشان می‌دهد که سهم عمده‌ای از آنها مربوط به زلزله‌های کوچک‌تر از ۴ است.

از آنجا که زلزله‌های با بزرگی ۴ و بالاتر تاثیر ملموس‌‌‌تری بر مستحدثات گذاشته و شدت آنها توسط آدمی قابل احساس است، در شکل ۲ پراکنش زلزله‌های با بزرگی ۴ و بزرگ‌تر از ۴ نشان داده شده است. تعداد ۶۱۶ زلزله با بزرگی ۴ تا ۵، تعداد ۷۸ زمین‌لرزه با بزرگی ۵ تا۶ و تعداد ۵ زلزله با بزرگی ۶ و بزرگ‌تر از ۶ در سرزمین ایران در بازه زمانی ۵ ساله ۱۳۹۷.۸.۱۵تا ۱۴۰۲.۸.۱۵ رخ داده است.

نکته مهم دیگر در ارزیابی روند رخداد زلزله‌ها تفکیک زلزله‌های اصلی از پس‌لرزه‌هاست که معمولا بعد از زلزله‌های متوسط و بزرگ، پس از آنها و با بزرگی کوچک‌تر از آنها در شعاع اطراف آنها رخ می‌دهد.  تعداد ۶۳۸ زلزله مستقل و غیروابسته به سایر زلزله‌ها با بزرگی ۲.۵ در ۵ سال اخیر به ثبت رسیده است. از این تعداد ۴۸۹ زمین‌لرزه دارای بزرگی کوچک‌تر از ۴، تعداد ۱۱۶ زلزله با بزرگی ۴ تا ۵، تعداد ۳۰ زمین‌لرزه با بزرگی ۵ تا ۶ و تعداد ۳ زلزله با بزرگی بزرگ‌تر از ۶ است (۱۴۹ زلزله با بزرگی ۴ و بزرگ‌تر از ۴). مقایسه تعداد زمین‌‌‌لرزه‌‌‌ها با حذف پس‌لرزه‌ها و بدون حذف پس‌لرزه‌ها، معرف تعداد قابل ملاحظه رخدادهای پس‌لرزه‌ای در پی زلزله‌های اصلی در کشور ایران است. اثرات تخریبی پس‌لرزه‌ها هم به‌رغم آنکه چندان بزرگای بزرگی ندارند مهم است، چرا که با آسیب‌دیدگی ساختمان‌ها در زلزله اصلی استمرار رخداد پس‌لرزه‌ها موجب فروریختن کامل ساختمان‌ها می‌شود که در زلزله‌های ایران و سایر کشورهای جهان، تجربیات متعددی در این زمینه وجود دارد.

آیا زلزله‌‌‌ها بیشتر شده است؟

بررسی روند تغییرات رژیم لرزه‌خیزی ایران به این سوال پاسخ می‌دهد که آیا نرخ لرزه‌خیزی در ماه‌ها یا سال اخیر نسبت به گذشته تغییری پیدا کرده است؟ بررسی‌‌‌ها نشان می‌دهد که در بازه زمانی یکساله و در سال اخیر ( ۱۴۰۲.۸.۱۵ – ۱۴۰۱.۸.۱۵) تغییرات محسوسی از نظر تعداد رخداد نسبت به بازه‌های زمانی گذشته، مشاهده نمی‌شود.

بررسی‌‌‌ها همچنین حاکی از آن است که روند معنی‌داری در توزیع زمانی یا تمرکز زمانی رخداد زلزله‌ها استنباط نمی‌شود. از سوی دیگر، روند رخداد زلزله‌های با بزرگی ۴ و بزرگ‌تر از آن نیز معرف عدم‌افزایش تعداد زلزله‌های سال‌جاری ( ۱۲ ماه منتهی به ۱۴۰۲.۸.۱۵) نسبت به سال‌های قبلی است.  اما در بررسی‌‌‌هایی که به منظور ارزیابی روند رخداد ماهانه زلزله‌های ایران در بازه زمانی ۱۲ ماهه اخیر انجام شده است، افزایش تعداد رخداد زمین‌‌‌لرزه در ماه اخیر (۲۰۲۳.۱۱.۶ – ۲۰۲۳.۱۰.۶) نسبت به ماه‌های پیشین قابل مشاهده است.

برای درک دقیق‌تر رژیم لرزه‌خیزی ۵ سال اخیر، از نمودار تهیه‌شده در سامانه سپلا استفاده به‌عمل آمد. این نمودار معرف تغییرات نرخ رخداد زلزله‌های با بزرگی ۲.۵ و بزرگ‌تر از آن است. بازه زمانی انتخاب‌شده ۳۰ روزه و شیفت آن یک روزه است. بنابراین تغییرات نرخ لرزه‌ای نشان داده شده در این نمودار پیوسته است. این امر میزان و محل بازه زمانی افزایش یا کاهش‌های قابل ملاحظه تعداد رخدادهای لرزه‌ای را نشان می‌دهد. براین اساس بررسی‌‌‌ها حاکی است نرخ پیوسته لرزه‌ای در سرزمین ایران در بازه زمانی ماه شهریور-مهر سال ۱۴۰۲ به‌طور چشمگیری افزایش پیدا کرده ولی در ادامه از میزان آن کاسته می‌شود.

نتایج مطالعه چه می‌‌‌گوید؟

بررسی حاضر نشان می‌دهد که تغییرات در تعداد رخداد زلزله‌های ایران زمین در سال‌جاری در ماه آخر تابستان و اول پاییز مشاهده شده و در ادامه از میزان تعداد رخدادها کاسته می‌شود. همچنین در بازه‌های زمانی وسیع‌تر مانند بازه‌های یکساله (۱۲ ماه منتهی به ۱۴۰۲.۸.۱۵) در طول ۵ سال اخیر، روند افزایشی در رخداد زلزله‌ها (‌بزرگی ۲.۵ به بالا و بزرگی ۴ و بزرگ‌تر از آن) مشاهده نمی‌شود. همچنین در رویدادهای لرزه‌ای مستقل (‌با حذف پس‌لرزه‌ها) نیز تغییر رفتار قابل ملاحظه‌ای شناسایی نشده است.

دنیای اقتصاد /

به اشتراک بگذارید:
لینک کوتاه خبر:
×
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط اقتصادسنج در وب سایت منتشر خواهد شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • لطفا از تایپ فینگلیش بپرهیزید. در غیر اینصورت دیدگاه شما منتشر نخواهد شد.
  • نظرات و تجربیات شما

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    نظرتان را بیان کنید