سه سناریوی بازار سهام در روز بازگشایی/ سهامداران چه واکنشی نشان می دهند؟

اقتصادسنج| بازار سهام تهران پس از حدود 80 روز تعطیلی، سه‌شنبه این هفته گشایش می‌یابد. هرچند توقف طولانی‌مدت معاملات با هدف «صیانت از دارایی سهامداران و جلوگیری از رفتارهای هیجانی» از سوی سازمان بورس اعلام شد، اما حالا و در آستانه بازگشایی، این پرسش مطرح است؛ در نخستین روزهای معاملاتی چه سناریوهایی برای تالار شیشه‌ای محتمل است و تجربه جهانی چه ابزارهایی برای مدیریت چنین شرایطی در اختیار نهاد ناظر قرار می‌دهد؟

واکنش سهامداران؛ سه سناریو محتمل

تحلیل رفتار سرمایه‌گذاران در شرایط مشابه جهانی نشان می‌دهد پس از یک دوره تعلیق طولانی، معمولاً سه دسته واکنش شکل می‌گیرد؛

ـ سناریوی اول؛ فشار فروش هیجانی: بخشی از سرمایه‌گذاران خرد که طی دوره تعطیلی با بلوکه شدن سرمایه مواجه بوده‌اند، ممکن است حتی با پذیرش زیان، برای خروج از بازار سهام اقدام کنند. تجربه «چهارشنبه سیاه» مارس 2026 در بازار کره جنوبی نشان داد با نخستین نشانه‌های بازگشایی، موج فروش سنگین شکل گرفت و شاخص KOSPI بیش از 12 درصد سقوط کرد. در آن رویداد، مکانیسم‌های کنترلی مانند سایدکار و سیرکویت‌بریکر فعال شدند، اما نتوانستند از افت شدید جلوگیری کنند.

ـ سناریوی دوم؛ نوسان‌گیری حرفه‌ای‌ها: در مقابل سناریوی نخست، معامله‌گران حرفه‌ای معمولاً از روزهای ابتدایی به‌عنوان فرصتی برای ورود مجدد در قیمت‌های پایین‌تر استفاده می‌کنند. تحلیل صندوق بین‌المللی پول (IMF) نشان می‌دهد در شوک‌های بزرگ اقتصادی، بازارهایی که بسته‌های حمایتی جامع دریافت می‌کنند، سریع‌تر به تعادل بازمی‌گردند.

ـ سناریوی سوم؛ جابه‌جایی نقدینگی به بازارهای موازی: در این سناریو نگرانی اصلی فعالان بازار این است که سرمایه‌ها به‌جای بازگشت به بورس، راهی طلا، ارز و صندوق‌های درآمد ثابت شوند، این رفتار در بحران‌های قبلی نیز مشاهده شده است؛ جایی که سرمایه‌گذاران به‌سمت پناهگاه‌های امن حرکت می‌کنند.

درس‌های جهان؛ ابزارهای مدیریت بحران چیست؟

تجربه بازارهای جهانی در مواجهه با شوک‌های ناگهانی، مجموعه‌ای از ابزارهای مشخص را برای نهاد ناظر ترسیم کرده است.

ـ مکانیسم‌های کنترلی خودکار ـ مهم‌ترین ابزاری که پس از بحران «دوشنبه سیاه» 1987 (سقوط 22.6درصدی داوجونز در یک روز) در بازارهای جهانی نهادینه شد، “سیرکویت‌بریکر” یا همان «قطع‌کننده مدار» است. این مکانیسم در سه سطح طراحی شده است: کاهش 7درصدی شاخص (توقف 15 دقیقه)، کاهش 13درصدی (توقف 15 دقیقه دیگر) و کاهش 20درصدی (توقف تا پایان معاملات).

در جریان همه‌گیری کرونا در مارس 2020، بازار آمریکا چهار بار در یک ماه شاهد فعال شدن این مکانیسم بود. نکته قابل‌تأمل این‌که این توقف‌ها نتوانستند از سقوط جلوگیری کنند، اما به‌گفته تحلیل‌گران، «نفس‌گیری 15دقیقه‌ای» به سرمایه‌گذاران فرصت داد تا تصمیمات هیجانی را کنار بگذارند و منطقی‌تر عمل کنند.

کنار قطع‌کننده مدار، مکانیسم “سایدکار” نیز در برخی بازارها مانند کره جنوبی تعریف شده است، این ابزار، معاملات الگوریتمی و برنامه‌ریزی‌شده را به‌مدت 5 دقیقه متوقف می‌کند تا از «اثر دم گاو» (تأثیر شدید معاملات آتی بر بازار نقد) جلوگیری شود.

ـ بسته‌های حمایتی ترکیبی ـ تحقیقات صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد مؤثرترین راهکار برای عبور از شوک‌های بزرگ اقتصادی، “اتخاذ بسته‌های هماهنگ و ترکیبی” شامل اقدامات مالی، پولی و نظارتی است. در جریان همه‌گیری کرونا، کشورهایی که از بسته‌های ترکیبی (شامل وام‌های کم‌بهره، تسهیل سرمایه‌گذاری، کاهش مالیات و خطوط اعتباری) استفاده کردند، رشد اعتبارات بانکی 5 درصد را بیشتر از سایر کشورها تجربه کردند.

محدودیت فروش استقراضی و شفافیت اطلاعاتی ـ در بحران‌های اخیر، نهادهای ناظر در تایوان و ژاپن از ابزارهایی مانند «محدودیت فروش استقراضی» و «افزایش دامنه شفافیت اطلاعاتی» استفاده کرده‌اند، این اقدامات به کاهش فشار فروش و افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران کمک کرده است.

ـ احتیاط در استفاده از ابزار تعلیق: نکته مهمی که از تجربه چین در ژانویه 2016 به دست می‌آید، “اثر معکوس مکانیسم‌های نادرست طراحی‌شده” است. چین که سیرکویت‌بریکر خود را با آستانه پایین (5 و 7 درصد) طراحی کرده بود، در عرض چهار روز دو بار شاهد تعطیلی کامل بازار شد که خود به تشدید وحشت و خروج سرمایه دامن زد. چینی‌ها پس از این تجربه تلخ، سیستم را به‌کلی لغو کردند. این تجربه نشان می‌دهد که نه «تعطیلی مطلق» و نه «آستانه‌های بسیار سختگیرانه»، راهکار مناسبی برای مدیریت بحران نیستند.

در مجموع باید گفت بر اساس تجربیات جهانی و شرایط فعلی بورس تهران، برای مدیریت روزهای ابتدایی بازگشایی، جدای از اقدامات رسانه‌ای باید آماده‌سازی بسته حمایتی ترکیبی با هماهنگی بانک مرکزی و وزارت اقتصاد، شامل خطوط اعتباری برای صندوق‌های بازارگردان و تسهیل عرضه اولیه‌های جدید برای جذب نقدینگی را در نظر گرفت.

همچنین شفاف‌سازی درباره وضعیت شرکت‌هایی که در دوره تعطیلی متحمل خسارت شده‌اند و شرکت‌هایی که از افزایش نرخ ارز و تورم منتفع شده‌اند، انجام داد تا بازار سهام و فعالانش بتوانند تمایز قائل، و از هیجان دور شوند.

مهدی حاجی‌وند، کارشناس بازار سرمایه