شوک جدید در دهک‌بندی یارانه‌ها/ چه افرادی در لیست حذف قرار دارند؟

اقتصادسنج| در حالی که ارزش واقعی یارانه ۴۰۰ هزار تومانی در برابر تورم ۵۷ درصدی سال جاری، تقریباً به صفر رسیده است، اکنون یک چالش جدید و جدی برای خانوارها پدید آمده است: «خطر قطع یارانه». با تغییر معیارهای برخورداری از یارانه و تکیه بر پایگاه‌های داده‌ای که با چالش «کیفیت و دقت» روبرو هستند، بسیاری از خانواده‌ها نگران هستند که برخلاف تصورشان، از لیست مشمولان حذف شوند.

تورم بی‌رحم؛ وقتی یارانه دیگر «کمک‌هزینه» نیست

از اردیبهشت ۱۴۰۱ تا به امروز، رقم یارانه نقدی بدون تغییر باقی مانده است. اما واقعیت اقتصادی چیز دیگری می‌گوید؛ با توجه به اینکه تورم عمومی در برخی ماه‌ها به محدوده ۵۷.۷ درصد رسیده، ارزش خرید این مبلغ به شدت کاهش یافته است. اگرچه دولت با پرداخت کالابرگ یک میلیون تومانی سعی در پوشش بخشی از سبد هزینه خانوار داشته، اما فاصله میان مبلغ یارانه و نرخ واقعی تورم، نشان می‌دهد که این مبالغ دیگر عملاً قادر به حمایت از سفره خانواده‌های آسیب‌پذیر نیستند.

چالش «داده‌های ناقص»؛ چرا ممکن است یارانه شما به اشتباه حذف شود؟

یکی از بزرگترین نقاط آسیب‌پذیر در سیاست‌های حمایتی فعلی، اتکای سازمان هدفمندی به داده‌های وزارت رفاه است که کارشناسان کیفیت آن‌ها را زیر سؤال برده‌اند. معاون وزیر رفاه، یعقوب اندایش، با اذعان به وجود چالش‌های جدی در کیفیت داده‌ها، به دو نقطه ضعف کلیدی اشاره کرده است:

ابهام در تراکنش‌های بانکی: مشخص نیست که آیا حجم بالای تراکنش‌های یک فرد لزوماً به معنای توان مالی بالا است یا خیر. بسیاری از تراکنش‌ها ممکن است مربوط به پرداخت اجاره‌بها، خریدهای تجاری یا حتی خریدهای مربوط به محل کار باشد که به نام شخص ثبت شده است.

بحران اطلاعات املاک: از میان ۶۰ میلیون ملک موجود در کشور، تنها حدود ۱۳ میلیون ملک دارای سند تک‌برگ و اطلاعات شفاف هستند. این یعنی بخش بزرگی از دارایی‌های ملکی کشور در پایگاه‌های داده، به درستی ثبت نشده‌اند.

معیارهای جدید حذف یارانه نقدی

از بهمن ۱۴۰۴، قواعد بازی تغییر می‌کند. دولت اعلام کرده است که قرار است بر اساس اطلاعات سازمان امور مالیاتی، افرادی که در شرایط زیر قرار دارند از لیست یارانه حذف شوند:

خانواده‌های تک‌نفره با درآمد بیش از ۳۰ میلیون تومان.

خانوارهای دو نفره با درآمد بیش از ۳۶ میلیون تومان.

دارندگان املاک با ارزش بالای ۵۰ میلیارد تومان.

دارندگان خودروهای بالای ۵ میلیارد تومان.

نکته بحث‌برانگیز اینجاست که تعیین این سقف‌ها بدون توجه به نرخ تورم عمومی، می‌تواند باعث شود تعداد زیادی از خانوارهایی که در واقعیت «متوسط» هستند، به اشتباه در زمره «ثروتمند» قرار گرفته و از حمایت محروم شوند.

پرتاب به دهک‌های بالای یارانه بگیر؛ اشتباهات گذشته و ترس از آینده

تجربه سال گذشته نشان داد که سیستم دهک‌بندی می‌تواند بسیار بی‌رحم عمل کند؛ بسیاری از خانوارها که دارایی آن‌ها (مانند خودرو یا خانه) در محدوده متوسط بود، به دلیل نقص در محاسبه یا تغییر در شاخص‌ها، به طور ناگهانی از دهک‌های پایین به دهک‌های ۸ تا ۱۰ «پرتاب» شدند و یارانه آن‌ها قطع شد.

در حال حاضر، از جمعیت ۸۶ میلیونی کشور، حدود ۱۳ میلیون نفر یارانه دریافت نمی‌کنند. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا کسانی که مجموع دارایی آن‌ها (خودرو و مسکن) زیر ۱۰ میلیارد تومان است، اما به دلیل نقص در داده‌های درآمدی در دهک‌های بالا قرار گرفته‌اند، باز هم قربانی این فرآیند خواهند شد؟

استثناهای امن؛ چه کسانی از حذف یارانه در امان هستند؟

در میان این نگرانی‌ها، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، احمد میدری، یک نقطه روشن را ترسیم کرده است. وی تأکید کرد که حذف یارانه برای گروه‌های زیر، تحت هیچ شرایطی امکان‌پذیر نخواهد بود:

بیماران خاص

افراد دارای معلولیت

مددجویان بهزیستی و کمیته امداد

دولت وعده داده که با دریافت کدهای ملی این گروه‌ها، آن‌ها را از چرخه حذف یارانه مصون نگه دارد.