صندوق امانات بانکی؛ از شرایط اجاره تا نحوه دسترسی

اقتصادسنج| بررسی ضوابط اعلام ‌شده از سوی بانک‌ها نشان می‌دهد صندوق امانت بانک در ابعاد و اندازه‌های مختلف به اشخاص حقیقی و حقوقی واجد شرایط اجاره داده می‌شود و اجاره صندوق، ماهیتی کاملا شخصی و اسمی دارد؛ به این معنا که اصل بر استفاده خود اجاره‌کننده از صندوق است.

البته دریافت صندوق امانات به معنای آن نیست که تمام شعب یک بانک به این خدمت مجهز هستند. استقرار صندوق‌ها باید از نظر ایمنی شرایط لازم را داشته باشند و به همین دلیل صندوق‌های امانات معمولا در شعب منتخب و در محل خزانه یا فضای مخصوصی که از نظر امنیتی شرایط لازم را دارد، مستقر می‌شوند.

صندوق امانات؛ خدمتی که در همه شعب ارائه نمی‌شود

علی نظافتیان – کارشناس حقوق بانکی – در این زمینه گفت: صندوق‌های امانات باید در محل خاصی قرار داشته باشند و اگر شعبه‌ای از نظر ایمنی، شرایط لازم را داشته باشد، صندوق امانات در همان شعبه راه‌اندازی می‌شود و اگر این شرایط وجود نداشته باشد، معمولا صندوق‌ها در خزانه بانک و در شعبه مربوطه قرار می‌دهند.

بر اساس مشاهدات میدانی، ارائه صندوق امانات محدود به یک بانک خاص نیست، بلکه بانک‌های مختلف دولتی و خصوصی در این زمینه فعالیت می‌کنند اما همه بانک‌ها الزاما صندوق امانات ندارند و راه‌اندازی آن به شرایط ایمنی و امکانات شعبه بستگی دارد.

به این ترتیب، مشتری برای دریافت صندوق امانات باید ابتدا از وجود این خدمت در شعبه موردنظر و همچنین موجود بودن صندوق خالی مطمئن شود؛ چراکه حتی در شعب دارای صندوق نیز ممکن است تمام ظرفیت‌ها در اختیار مشتریان قبلی باشد.

اجاره صندوق چقدر است؟

یکی از نخستین پرسش‌های مشتریان درباره صندوق امانات، هزینه استفاده از آن است؛ به عنوان مثال و بر اساس اطلاعات اعلام ‌شده از سوی بانک‌ها، صندوق‌های اجاره‌ای در ابعاد مختلف ارائه می‌شوند و اجاره‌بها متناسب با حجم صندوق تعیین می‌شود.

در این راستا، بانک ملی در تعرفه اعلام ‌شده برای صندوق‌های اجاره‌ای، مبنای محاسبه اجاره را حجم صندوق قرار داده و حداقل اجاره‌بها و همچنین مبلغ ودیعه را نیز تعیین کرده است؛ بنابراین مبلغ پرداختی مشتری به اندازه صندوق انتخابی بستگی دارد و نمی‌توان رقم ثابت برای همه صندوق‌ها در نظر گرفت.

مطابق آنچه این بانک در خصوص عملیات صدور سند اجاره (اجاره‌بها سالانه، ‌ودیعه) اعلام کرده اجاره به ازای هر سانتی متر مکعب حجم ۱۴۴ ریال – ودیعه اجاره‌بها هشت برابر مبلغ اجاره‌بها حداقل مبلغ ۴۸۰ هزار تومان است.

همچنین هر بار استفاده از صندوق برابر با ۶۰۰۰۰ ریال محاسبه می‌شود و مفقودی‌ کلیدها (تمامی هزینه‌های مربوط به فقل‌ها و کلیدها) برابر با 144 هزار ریال است. همچنین تخلیه و تحویل صندوق بدون کارمزد تعیین شده است.

شرایط اجاره صندوق امانات

در کنار اجاره‌بها، متقاضی باید درباره مبلغ ودیعه، نحوه بازپرداخت آن در پایان قرارداد و سایر هزینه‌های احتمالی نیز از شعبه سؤال کند. از سوی دیگر، افتتاح حساب برای متقاضی استفاده از صندوق اجاره‌ای بانک الزامی اعلام شده است؛ بنابراین دریافت صندوق صرفا با مراجعه به شعبه و پرداخت اجاره امکان‌پذیر نیست و متقاضی باید شرایط بانکی مربوط به افتتاح حساب را نیز رعایت کند.

دو قفل برای یک صندوق

یکی از نکات قابل توجه در سازوکار صندوق‌های امانات بانک، استفاده از دو قفل برای هر صندوق است؛ یک قفل متعلق به مشتری و یک قفل متعلق به بانک خواهد بود.

طبق ضوابط بانکی، هر یک از این قفل‌ها دارای یک کلید اصلی و یک کلید یدکی است و هر دو کلید مربوط به قفل مشتری در زمان اجاره به وی تحویل داده می‌شود. صندوق بدون استفاده هم‌زمان از کلید قفل بانک و کلید قفل مشتری باز نخواهد شد.

بر این اساس، کلیدی که در اختیار فرد قرار دارد، فقط توسط همان فرد قابل استفاده است و سیستم بانک نمی‌تواند با آن کلید وارد صندوق شود.

از سوی دیگر در ضوابط بانک‌ها نیز تصریح شده است که بدون کلید مشتری، صندوق قابل باز شدن نیست و در صورت مفقود شدن کلیدهای مشتری، فرآیندهای خاصی برای تعویض قفل یا باز کردن صندوق پیش‌بینی شده است.

بر این اساس، اگر هر دو کلید مشتری به دلیل عدم مراقبت وی، مفقود شود و بانک ناچار به شکستن صندوق باشد، هزینه‌های مربوط به قفل، کلیدها، تعمیر و رنگ صندوق بر عهده مشتری خواهد بود. همچنین در صورت مفقودی یکی از کلیدها، مشتری باید بلافاصله بانک را مطلع کند تا قفل صندوق با حضور وی تعویض شود و هزینه‌های مربوط نیز طبق تعرفه بانک از مشتری دریافت خواهد شد.

چه چیزهایی را می‌توان داخل صندوق گذاشت؟

صندوق امانات برای نگهداری اشیاء و اسنادی است که متناسب با حجم صندوق باشند، اما این اختیار مطلق نیست. به طور نمونه طبق مقررات بانک ملی، مشتری می‌تواند اشیاء و اسناد متناسب با حجم صندوق را در آن قرار دهد، مشروط بر اینکه این اشیاء در اثر فساد یا علل دیگر به صندوق یا خزانه بانک خسارت وارد نکنند. در عین حال، اقلامی که ماهیت غیرقانونی یا خطرناک دارند، نمی‌توانند موضوع استفاده از صندوق امانات باشند.

به گفته نظافتیان – کارشناس حقوق بانکی، در خصوص محتویات صندوق، ملاحظات امنیتی وجود دارد و برای مثال نباید موادی مانند مواد مخدر یا اسلحه در صندوق قرار داده شود. این موارد از جمله ملاحظات امنیتی مربوط به صندوق‌های امانات است.

بنابراین؛ هرچند فلسفه صندوق امانات بر محرمانگی محتویات آن استوار است، این محرمانگی به معنای مجاز بودن نگهداری هر نوع کالا یا شی در صندوق نیست.

بانک از محتویات صندوق خبر دارد؟

شاید مهم‌ترین ویژگی صندوق امانات، محرمانه بودن محتویات آن باشد. مشتری صندوق را برای این اجاره می‌کند که دارایی یا اسناد خود را در محلی امن نگهداری کند، بدون آنکه بانک از جزئیات محتویات آن اطلاع داشته باشد.

در این باره نیز نظافتیان تأکید دارد که در تمام دنیا و در همه بانک‌ها، فرض بر این است که فردی که صندوق امانات اجاره می‌کند، نمی‌خواهد بانک از محتویات آن اطلاع داشته باشد؛ بنابراین بانک نیز نباید از محتویات صندوق اطلاع داشته باشد. از سوی دیگر بانک نمی‌تواند چیزی را که ندیده است بیمه کند و به همین دلیل موضوع بیمه محتویات صندوق‌های امانات با پیچیدگی‌هایی روبرو است.

چالش بیمه محتویات صندوق

موضوع بیمه یکی از مهم‌ترین ابهامات درباره صندوق‌های امانات است. از یک سو مشتری دارایی خود را برای نگهداری امن به بانک می‌سپارد و از سوی دیگر، بانک اصولا از ارزش و ماهیت دقیق محتویات صندوق اطلاع ندارد.

البته طبق گفته کارشناس حقوق بانکی، خود فرد می‌تواند به ‌طور کلی محتویات صندوق را از طریق شرکت‌های بیمه، بیمه کند.

نظافتیان با اشاره به مباحث مطرح‌ شده پس از اتفاق رخ ‌داده در بانک ملی اظهار کرد: اینکه بانک‌ها ملزم به بیمه محتویات صندوق‌های امانات شوند، خلاف فلسفه صندوق‌های اجاره‌ای امانات است؛ چراکه فلسفه صندوق امانات این است که مستاجر صندوق نمی‌خواهد کسی از محتویات آن مطلع باشد.

این کارشناس حقوق بانکی گفت: با این حال، پس از مطرح شدن این موضوع، دوباره بحث بیمه صندوق‌های امانات و محتویات آنها مطرح شد و وقتی قرار باشد بیمه‌ای انجام شود، شرکت بیمه باید با توجه به ارزش اسناد، مدارک یا اجناسی که داخل صندوق قرار دارد، میزان بیمه را تعیین کند.

به گفته وی، افراد معمولا تمایلی ندارند اطلاعات مالی خود را در اختیار افراد خارج از این موضوع قرار دهند و این مسئله نیز یکی از ملاحظات موجود در زمینه بیمه محتویات صندوق‌های امانات است. به این ترتیب، تفاوت مهمی میان امنیت فیزیکی صندوق و بیمه ارزش محتویات آن وجود دارد؛ ممکن است بانک برای حفاظت از خزانه و صندوق‌ها تمهیدات امنیتی مختلفی داشته باشد، اما این موضوع لزوما به معنای بیمه بودن ارزش تمام دارایی‌های داخل صندوق نیست.

دسترسی به صندوق چگونه است؟

بر اساس ضوابط بانک‌ها، مشتریانی که گواهینامه اجاره صندوق را دارند، می‌توانند در ساعات اداری بانک به محل صندوق اجاره‌ای مراجعه کنند. مشتری پس از تکمیل و امضای پروانه ورود و تحویل آن به مسئول مربوطه، امکان مراجعه به صندوق خود را خواهد داشت.

در واقع، مراجعه به صندوق مانند دسترسی آزاد به یک کمد شخصی نیست و ورود مشتری به محل صندوق تابع فرآیندهای امنیتی و اداری بانک است. از سوی دیگر، اجاره صندوق قابل انتقال نیست و اصل بر مباشرت خود مشتری است؛ با این حال، برخی بانک‌ها امکان اعطای وکالت را نیز پیش‌بینی کرده‌اند.

بر اساس مقررات بانکی، مشتری می‌تواند برای باز کردن صندوق، گذاشتن یا برداشتن اشیاء و اسناد و سایر امور مربوط به صندوق به شخص دیگری وکالت دهد. بانک نیز وکالتنامه را دریافت و در سوابق مربوط ثبت می‌کند و برای وکیل، کارت نمونه امضاء تنظیم می‌شود.

صندوق امانات فقط برای نگهداری طلا نیست

تصور عمومی از صندوق امانات بیشتر به نگهداری طلا، سکه و جواهرات مربوط می‌شود، اما مقررات صندوق دامنه گسترده‌تری دارد و اسناد و مدارک نیز می‌توانند در آن نگهداری شوند. در عین حال، مشتری باید توجه داشته باشد که صندوق امانات محل نگهداری اقلام غیرقانونی یا موادی که می‌توانند به خزانه یا صندوق آسیب بزنند نیست و مسئولیت خسارت ناشی از قرار دادن اشیای نامناسب نیز می‌تواند متوجه مشتری باشد.

طبق مقررات، هر خسارتی که در نتیجه نگهداری اشیای نامناسب یا تحت عناوین مقرر در قرارداد به بانک وارد شود، بر عهده مشتری خواهد بود.

صندوق امانات؛ امنیت در برابر محرمانگی

آنچه صندوق امانات بانکی را از سایر خدمات بانکی متمایز می‌کند، همین تعادل میان دو اصل امنیت و محرمانگی است. بانک باید محیطی امن برای نگهداری صندوق فراهم کند، اما در عین حال نباید از محتویات آن اطلاع داشته باشد.

همین ویژگی نیز موضوع بیمه محتویات را به مسئله‌ای پیچیده تبدیل کرده است؛ زیرا بیمه‌گر برای تعیین ارزش بیمه ‌شده معمولاً به اطلاعاتی درباره مال مورد بیمه نیاز دارد، در حالی که فلسفه صندوق امانات بر این استوار است که محتوای آن نزد مشتری محرمانه بماند.

در نتیجه، برای متقاضیان صندوق امانات، فقط قیمت اجاره اهمیت ندارد؛ بلکه باید پیش از امضای قرارداد درباره مبلغ ودیعه، نحوه دسترسی، تعداد و وضعیت کلیدها، هزینه مفقودی کلید، شرایط اعطای وکالت، اقلام ممنوع، میزان مسئولیت بانک و وضعیت بیمه محتویات نیز اطلاع دقیق کسب شود.

در نهایت، صندوق امانات بانکی را باید خدمتی دانست که امنیت فیزیکی آن بر عهده بانک و مسئولیت رعایت مقررات استفاده از آن بر عهده مشتری است؛ اما درباره ارزش محتویات و جبران خسارت احتمالی، آنچه تعیین‌کننده خواهد بود مفاد قرارداد، مقررات بانک و در صورت وجود، شرایط بیمه است.