تضعیف نقش جهانی دلار؛ نفت بستر جدید رقابت ارزی

اقتصادسنج| از ریاض تا شانگهای، یک جابه‌جایی آرام اما مهم در حال شکل‌گیری است؛ اگر نفت بیشتری با «یوآن» واحد پول چین معامله شود، یکی از اصلی‌ترین پایه‌های قدرت اقتصادی و سیاسی آمریکا یعنی دلار تضعیف خواهد شد چرا که با چالشی تازه روبه‌رو شده است؛ پترویوآن.

پترودلار؛ موتور پنهان قدرت آمریکا

به گزارش ایران، پترودلار فقط یک اصطلاح اقتصادی نیست؛ یک معماری قدرت است. این سازوکار از دهه ۱۹۷۰ و پس از توافق آمریکا و عربستان شکل گرفت؛ توافقی که بر اساس آن، نفت با دلار قیمت‌گذاری شد و درآمدهای نفتی نیز تا حد زیادی دوباره به بازارهای مالی آمریکا بازگشت.

آمریکا توانست بدون آنکه مانند دیگر کشورها نگران تقاضا برای پول ملی‌اش باشد، دلار چاپ کند و از مزیت ارز ذخیره جهانی بهره ببرد. همه دولت‌ها برای خرید انرژی، ذخایر دلاری نگه داشتند. بانک‌ها، شرکت‌ها و بازارهای مالی جهان نیز در مدار دلار حرکت کردند. این چرخه، نه‌فقط به اقتصاد آمریکا، بلکه به سیاست خارجی این کشور هم قدرت داد. در چنین وضعی، هر ضربه به انحصار دلار در بازار نفت، مستقیماً به یکی از مهم‌ترین پایه‌های هژمونی آمریکا وارد می‌شود.

چین چرا حالا به ‌دنبال پترویوآن است؟

چین امروز بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان، بزرگ‌ترین صادرکننده کالا و یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری کشورهای تولیدکننده نفت است. در چنین شرایطی، طبیعی است که پکن نخواهد تجارت انرژی‌اش برای همیشه زیر سایه دلار و سیاست‌های مالی آمریکا باقی بماند.

چین پس از بحران مالی ۲۰۰۸ با جدیت بیشتری به اصلاح نظم پولی جهانی فکر کرد. تجربه جهش قیمت نفت، نوسانات بازارهای مالی و فشارهای تحریمی غرب، همه این پیام را برای چین روشن‌تر کرد: اگر می‌خواهد قدرت اقتصادی‌اش کامل شود، باید برای یوآن نیز جایگاهی در تجارت جهانی انرژی بسازد.

نقطه عطف مهم این پروژه در سال ۲۰۱۸ شکل گرفت؛ زمانی که چین قراردادهای آتی نفت بر پایه یوآن را در بورس بین‌المللی انرژی شانگهای راه‌اندازی کرد. این اقدام، اولین تلاش جدی برای ایجاد یک مرجع مهم نفتی غیردلاری بود.

سال‌ها یکی از پایه‌های پترودلار این بود که آمریکا امنیت خلیج فارس و مسیرهای حیاتی انرژی را تضمین می‌کند و در مقابل، نفت با دلار معامله می‌شود. اما اگر این چتر امنیتی ضعیف شود، یکی از مهم‌ترین مبانی سیاسی پترودلار هم سست می‌شود.

در همین چهارچوب، برخی تحلیلگران غربی در سال ۲۰۲۶ هشدار داده‌اند که جنگ علیه ایران می‌تواند به یکی از کاتالیزورهای «آغاز پترویوآن» تبدیل شود. اگر آمریکا دیگر نتواند مانند گذشته نقش بلامنازع در امنیت انرژی منطقه ایفا کند، تولیدکنندگان نفت هم انگیزه بیشتری برای متنوع‌سازی روابط ارزی و مالی خود پیدا می‌کنند.

از سوی دیگر، چین در چنین فضایی نه‌فقط خریدار نفت، بلکه شریک بلندمدت اقتصادی و حتی میانجی سیاسی قابل اتکاتری برای برخی بازیگران منطقه‌ای جلوه می‌کند. این تغییر تصویر، به نفع یوآن و به زیان دلار تمام می‌شود.

واقعیت این است که دلار هنوز مهم‌ترین ارز ذخیره جهان است و یوآن فاصله زیادی با آن دارد. بازارهای مالی آمریکا همچنان از نظر عمق، نقدشوندگی و نفوذ جهانی، جایگاهی بی‌رقیب دارند. جهان شاید هنوز وارد عصر پسادلار نشده باشد، اما قطعاً از عصر «بی‌رقیبی دلار» عبور کرده است.

اگر پترویوآن رشد کند، آمریکا چه چیزی را از دست می‌دهد؟ قدرت. نه فقط قدرت مالی، بلکه قدرت ژئوپلتیکی. اگر نفت بیشتری با یوآن معامله شود، تقاضای اجباری برای دلار کاهش می‌یابد. اگر کشورهای صادرکننده نفت بخشی از مازاد درآمد خود را به‌جای اوراق خزانه آمریکا، وارد دارایی‌ها و بازارهای چین کنند، توان واشنگتن برای تأمین ارزان کسری‌ها محدودتر می‌شود. اگر کشورها بتوانند خارج از مدار دلار تجارت کنند، اثر تحریم‌های آمریکا کاهش می‌یابد و اگر این روند تثبیت شود، آمریکا بخشی از نفوذی را که دهه‌ها از محل دلار به دست آورده بود، از دست می‌دهد.

گفتنی است روزنامه وال‌استریت ژورنال در گزارشی نوشته است اکانت های وابسته به چین نیز گزارش داده‌اند امارات به واشنگتن اطلاع داده که در صورت عدم تأمین دلار کافی، مجبور خواهد شد نفت خود را به یوآن بفروشد.