شیوه جدید پرداخت یارانه؛ خوداظهاری جایگزین دهک‌بندی شد

اقتصادسنج| ۱۵ سال پیش یعنی اواخر دهه ۸۰ از سازوکار دهک‌بندی خانوار ایرانی برای تخصیص یارانه استفاده شد و حالا جدی‌تر از همیشه درباره شاخصی جدید صحبت می‌شود.

پرداخت یارانه با معیار قرار دادن سطح درآمد خانوار، شیوه جدید پرداخت یارانه است و کنار این معیار از مولفه‌های دیگری مثل ارزش املاک و مستغلات نیز استفاده خواهد شد. در این حالت ممکن است بخشی از خانواده‌هایی که واقعا به یارانه نقدی احتیاج ندارند از دایره یارانه‌بگیران خارج شوند اما از همین الان ایراد‌های زیادی به شیوه جدید پرداخت یارانه وارد است.

تغییر مبنای پرداخت یارانه

دهک‌بندی افراد جامعه از اواخر دهه ۸۰ برای تخصیص یارانه کلید خورد اما به نظر می‌رسد تاریخ مصرف این شیوه در حال اتمام است. مبنای سنتی تقسیم جامعه به ۱۰ گروه درآمدی یا همان دهک، بی‌ایراد نبود. بخشی از خانواده‌ها با وجود درآمد نسبی بالا در دهک‌های پایین قرار گرفتند و برعکس، برخی نیازمندان واقعی به دلیل خطای آماری در دهک‌های بالا طبقه‌بندی ‌شدند.

دولت حالا طبق لایحه بودجه تصمیم گرفته تا از مدل کلی دهک‌بندی عبور کند و به سمت مدلی جدید برود. تمرکز اصلی در این شیوه از روی درآمد اظهاری یا تخمینی برداشته شده و روی دارایی‌ و گردش مالی متمرکز می‌شود. هدف اصلی این تغییر شناسایی دقیق افرادی است که واقعا به حمایت دولتی نیاز ندارند اما ماهانه مبالغی را به عنوان یارانه نقدی دریافت می‌کنند.

شیوه جدید پرداخت یارانه از یک طرف دیگر می‌تواند پاسخی به کسری بودجه و ناترازی منابع و مصارف در سازمان هدفمندی یارانه‌ها باشد.

معیار جدید پرداخت یارانه

معیار جدید پرداخت یارانه از دهک‌بندی به سطح درآمدی تغییر می‌کند. البته این تنها معیار جدید پرداخت یارانه نیست و پای دارایی و گردش مالی هم وسط می‌آید. معیار‌هایی که البته روی کاغذ در سبک و سیاق فعلی پرداخت یارانه وجود دارد اما طبق وعده وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی قرار است از این به بعد به شکلی دقیق لحاظ شود. لایحه بودجه مشخص کرده، شناسایی افراد پردرآمد تنها بر اساس فیش حقوقی نخواهد بود.

ارزش املاک و مستغلات یکی از کلیدی‌ترین معیارهاست. خانوارهایی که دارای املاک و مستغلات با ارزشی بالاتر از ۵۰ میلیارد تومان باشند، در لیست حذف قرار خواهند گرفت. این رقم به عنوان یک خط برای تفکیک قشر مرفه از طبقه متوسط در نظر گرفته شده است. علاوه بر ملک، خودرو نیز نقش تعیین‌کننده دارد. داشتن خودرو یا خودروهایی با ارزش بالای پنج میلیارد تومان یکی دیگر از شاخص‌هایی است که منجر به قطع یارانه خواهد شد.

جزییات شیوه جدید پرداخت یارانه مشخص نیست اما احتمالا آیتم‌هایی مثل سفرهای خارجی متعدد و تراکنش‌های بانکی بالا نیز در الگوریتم‌های جدید گنجانده شده است.شیوه جدید پرداخت یارانه در حال حرکت به سمتی است که مسئولیت صحت اطلاعات اقتصادی تا حد زیادی بر دوش خود متقاضیان باشد

شیوه تخصیص یارانه براساس خوداظهاری

خوداظهاری یکی از ابعاد مهم و البته بحث‌برانگیز شیوه جدید پرداخت یارانه است. دولت تا الان بر اساس داده‌های موجود تصمیم می‌گرفت و فرد فقط می‌توانست اعتراض کند. اما در مدل‌ جدید که در حال پیاده‌سازی است، فرآیند شفاف‌سازی دارایی‌ها اهمیت پیدا می‌کند.

پایگاه رفاه ایرانیان زیرنظر وزارت رفاه به شکل خودکار به داده‌های ثبت‌شده دسترسی دارد اما لازم است بخشی از اطلاعات آپدیت شود.

شیوه جدید پرداخت یارانه در حال حرکت به سمتی است که مسئولیت صحت اطلاعات اقتصادی تا حد زیادی بر دوش خود متقاضیان باشد. البته اگر مغایرتی بین دارایی‌های واقعی و اطلاعات ثبت شده وجود داشته باشد، سیستم به صورت پیش‌فرض فرد را پردرآمد شناسایی کرده و یارانه را قطع می‌کند.

از حالا به بعد مکانیزم خوداظهاری نقش حیاتی ایفا می‌کند. متقاضیان دریافت یارانه باید آمادگی داشته باشند تا در صورت حذف شدن، اسناد و مدارک مربوط به وضعیت اقتصادی خود را ارائه دهند.

مزایای شیوه جدید پرداخت یارانه

شیوه جدید پرداخت یارانه در صورت اجرای صحیح می‌تواند در برقراری عدالت تاثیر داشته باشد. در شرایطی که دولت با محدودیت شدید منابع مواجه است، پرداخت یارانه نقدی به افرادی که دارای املاک چند ۱۰ میلیارد تومانی هستند، توجیه منطقی و اقتصادی ندارد.

حذف این افراد منابع عظیمی آزاد می‌کند که می‌تواند که می‌تواند صرف افزایش مبلغ یارانه برای اقشار ضعیف‌تر شود.‌ دومین مزیت، کاهش کسری بودجه است. با حذف دقیق پردرآمدها و پایان دادن به دهک‌بندی‌های پرابهام فشار بر خزانه دولت تقلیل پیدا می‌کند.

معایب شیوه جدید پرداخت یارانه

با وجود تمام مزایا، تغییر شیوه پرداخت یارانه خالی از اشکال و نگرانی نیست. مثلا یکی از ایراد‌ها را می‌توانیم احتمال بروز خطای سیستمی و اطلاعاتی بدانیم. احتمالا می‌دانید بسیاری از املاک قولنامه‌ای هستند. یا خودروهایی که به نام یک فرد است اما در اختیار دیگری قرار گرفته.

معیار قرار دادن ارزش اسمی دارایی‌ها بدون در نظر گرفتن نقدینگی خانوار، بدون ایراد نیست. برای مثال، ممکن است بازنشسته‌ای صاحب یک خانه قدیمی در منطقه‌ای باشد که به مرور زمان گران شده و ارزش آن به ۵۰ میلیارد تومان رسیده است. حالا فرض کنید درآمد ماهانه او فقط همان حقوق بازنشستگی است. قطع یارانه این فرد با برچسب ثروتمند بودن، در تضاد با سیاست پرداخت یارانه است.

اینجا مشکل همان تاثیر تورم بر ارزش دارایی‌هاست. مرکز آمار از تورم ۶۰ درصدی خبر می‌دهد. ارزش اسمی دارایی‌ها در این وضعیت به سرعت بالا می‌رود. تعیین سقف ثابت مثلا ۵۰ میلیارد تومان برای یک ملک ممکن است در سال جاری منطقی باشد، اما سال آینده با تورم موجود، بسیاری از افراد طبقه متوسط فقط به دلیل تورم ملک و خودرو از لیست یارانه‌بگیران حذف می‌شوند.